„Fit”, „light”, „bez cukru” – co naprawdę oznaczają napisy na opakowaniach?

Zanim uwierzysz hasłu z przodu opakowania, sprawdź informacje, które opisują sam produkt

„Fit”. „Light”. „High protein”. „Bez dodatku cukru”. „Bio”. „Bez glutenu”. Wystarczy kilka dużych słów na froncie opakowania, żeby produkt zaczął wyglądać na lepszy wybór. Problem w tym, że te hasła nie znaczą tego samego. Część ma ściśle określone warunki prawne, część opisuje tylko jedną cechę produktu, a część jest przede wszystkim językiem marketingu.

Dlatego zamiast pytać: „czy ten produkt jest zdrowy?”, warto zadać prostsze pytania: co dokładnie obiecuje producent, czego ta obietnica nie mówi i co pokazuje skład oraz tabela wartości odżywczej?

„Fit”, „light”, „bez cukru” – czy producent może napisać na opakowaniu wszystko, co chce?

Nie. W Unii Europejskiej wiele oświadczeń żywieniowych – między innymi „bez cukru”, „źródło białka”, „wysoka zawartość białka”, „źródło błonnika” czy „light” – ma określone warunki stosowania. To ważne, bo napis na froncie może być prawdziwy, a jednocześnie nie mówić nic o całym produkcie.

„Fit” – czy to znaczy zdrowy?

Samo słowo „fit” nie daje nam odpowiedzi, czy produkt ma dobry skład, ile ma cukrów, soli, tłuszczu czy błonnika. Granola „fit” może mieć więcej energii niż inna granola, a to samo w sobie nie czyni jej gorszą – może przecież zawierać więcej orzechów czy nasion. Wniosek jest prosty: słowo „fit” nie zastępuje oceny produktu.

„Light” – czego właściwie jest mniej?

Tu mamy już konkret. W prawie UE „light/lite” podlega warunkom przewidzianym dla produktu o obniżonej zawartości. Co do zasady redukcja danego składnika powinna wynosić co najmniej 30% w porównaniu z podobnym produktem, a producent powinien wskazać cechę, dzięki której produkt jest „light”.

I właśnie dlatego warto sprawdzić, czego jest mniej. Tłuszczu? Cukru? Energii? Jeśli zmniejszono jeden składnik, receptura mogła zostać zmieniona także w innych miejscach. „Light” nie jest oceną jakości całego produktu.

„Bez cukru” – ile cukru może mieć produkt bez cukru?

Zgodnie z unijnymi zasadami oświadczenie „bez cukru” może być stosowane, gdy produkt zawiera nie więcej niż 0,5 g cukrów na 100 g lub 100 ml. To konkretna informacja – ale nadal tylko o cukrach.

Produkt bez cukru nie musi być niskokaloryczny, bez węglowodanów ani automatycznie korzystniejszy żywieniowo. Może zawierać dużo tłuszczu, soli albo być słodzony substancjami słodzącymi.

„Bez dodatku cukru” – nie myl tego z „bez cukru”

„Bez dodatku cukru” oznacza, że nie dodano mono- ani disacharydów, ani innych produktów użytych ze względu na ich właściwości słodzące. Jeżeli cukry występują w produkcie naturalnie, na etykiecie powinna pojawić się odpowiednia informacja. Dlatego jogurt czy produkt owocowy „bez dodatku cukru” nadal może wykazywać cukry w tabeli wartości odżywczej.

„30% mniej cukru” – mniej niż co?

Przy oświadczeniu o obniżonej zawartości składnika punktem odniesienia jest podobny produkt. Dla cukrów obowiązuje dodatkowo warunek: energia produktu z obniżoną zawartością cukrów nie może być większa niż w produkcie porównawczym. Czyli znów – warto czytać nie tylko wielki procent z przodu, ale też tabelę.

HIGH PROTEIN – kupujesz białko czy napis?

To jedna z moich ulubionych kategorii do „SPRAWDZAM”. W UE „źródło białka” oznacza, że co najmniej 12% wartości energetycznej produktu pochodzi z białka, a „wysoka zawartość białka” – co najmniej 20%. Zwróć uwagę: przepis odnosi się do udziału energii pochodzącej z białka, a nie do magicznej liczby gramów wypisanej wielkimi literami.

30 g PROTEIN – na 100 g, porcję czy całe opakowanie?

Zanim zachwycisz się liczbą, sprawdź jej punkt odniesienia. Czasem duże „30 g białka” dotyczy całej butelki, kubka albo opakowania. Potem porównaj tę ilość ze zwykłym serkiem wiejskim, skyrem czy twarogiem. Nierzadko okazuje się, że tradycyjny produkt dostarcza porównywalnej ilości białka bez wielkiego napisu „HIGH PROTEIN”. Konkretne wartości zawsze zależą jednak od marki i gramatury, więc porównujemy etykiety, a nie hasła.

Co oprócz białka znajduje się w środku?

Produkt wysokobiałkowy może zawierać zagęstniki, stabilizatory, emulgatory, aromaty czy substancje słodzące. Sama obecność dodatku nie oznacza, że produkt jest „zły”. Pytanie brzmi: czego potrzebujesz i czy prostszy produkt nie dostarczy Ci podobnej ilości białka taniej i przy krótszym składzie.

„Źródło błonnika” i „wysoka zawartość błonnika”

„Źródło błonnika” wymaga co najmniej 3 g błonnika na 100 g albo 1,5 g na 100 kcal. „Wysoka zawartość błonnika” – co najmniej 6 g na 100 g albo 3 g na 100 kcal. To przykład haseł, za którymi stoją konkretne kryteria.

„Bez tłuszczów trans” – czy to dziś wyjątkowa przewaga?

Tłuszcze trans mogą powstawać przemysłowo, ale występują też naturalnie w tłuszczu przeżuwaczy. W UE przemysłowe izomery trans – inne niż naturalnie występujące w tłuszczu pochodzenia zwierzęcego – są prawnie ograniczone do maksymalnie 2 g na 100 g tłuszczu w żywności przeznaczonej dla konsumenta końcowego i handlu detalicznego.

To zmienia sposób, w jaki warto czytać hasło „bez tłuszczów trans”. Nie należy traktować go automatycznie jako dowodu, że produkt jest wyjątkowo zdrowy. Przemysłowe transy są już mocno ograniczone prawem, a produkt nadal trzeba ocenić jako całość.

Masło kontra margaryna – dlaczego stary spór nie wystarcza?

Starsze margaryny mogły zawierać znaczne ilości przemysłowych tłuszczów trans, szczególnie gdy wykorzystywano częściowo uwodornione oleje. Dzisiejsze produkty i regulacje są inne. Nie ma więc sensu przenosić oceny margaryny sprzed kilkudziesięciu lat na każdy współczesny produkt. Jednocześnie aktualne zalecenia zdrowia publicznego nadal kładą nacisk na ograniczanie tłuszczów trans i nadmiaru tłuszczów nasyconych oraz zastępowanie ich głównie tłuszczami nienasyconymi.

„Bez laktozy” – czy jest zdrowsze dla każdego?

Dla osoby z nietolerancją laktozy taka informacja jest praktyczna. Dla osoby, która dobrze toleruje laktozę, napis nie czyni produktu automatycznie lepszym. Mleko bez laktozy może smakować słodziej, ponieważ laktaza rozkłada laktozę na cukry proste, które odbieramy jako słodsze.

„Bez glutenu” – ważne oznaczenie, ale nie certyfikat zdrowotności

Dla osoby z celiakią bezpieczna dieta bezglutenowa jest koniecznością. Ale napis „bez glutenu” nie oznacza, że każdy konsument odniesie korzyść z wyboru takiego produktu. Ciastko bezglutenowe nadal może być ciastkiem: liczy się cała receptura.

BIO, EKO, ORGANIC – co naprawdę oznaczają?

W unijnym systemie określenia odnoszące się do produkcji ekologicznej nie są luźnym synonimem „naturalnego”. Produkty ekologiczne podlegają zasadom produkcji i kontroli. Unijne logo ekologiczne może być stosowane na certyfikowanych produktach spełniających wymagania; w przypadku żywności przetworzonej logo zasadniczo wymaga co najmniej 95% ekologicznych składników rolnych.

I ważna korekta popularnego mitu: rolnictwo ekologiczne nie oznacza po prostu „niczym nienawożone i niczym niechronione”. Obowiązują określone zasady i ograniczenia dotyczące metod oraz dopuszczonych środków. „Eko” mówi o sposobie produkcji – nie gwarantuje, że ekologiczne ciastko ma mniej cukru czy kalorii. Ekologiczne ciastko nadal jest ciastkiem.

„Naturalny”, „domowy”, „wiejski”, „tradycyjny” – uważaj na skojarzenia

Takie słowa potrafią uruchomić bardzo konkretne wyobrażenia: prosty skład, domowa kuchnia, mała manufaktura. Nie pozwól, żeby skojarzenie zastąpiło etykietę. Drewniana deska na zdjęciu i serwetka w kratkę nie zmieniają wartości odżywczej produktu.

„Superfood” – egzotyczne nie znaczy automatycznie lepsze

Nie potrzebujesz jagód z drugiego końca świata, żeby zbudować wartościową dietę. Czarna porzeczka, siemię lniane, kiszonki, natka pietruszki czy strączki również mogą dostarczać wielu wartościowych składników. Najważniejszy jest cały sposób żywienia, nie pojedynczy „superprodukt”.

„Bez konserwantów” i „bez E” – czy to znaczy lepiej?

Brak konserwantów opisuje jedną cechę receptury. Nie mówi automatycznie nic o ilości cukru, soli czy tłuszczu. Podobnie numer E nie jest synonimem „trucizny”. To oznaczenie dodatku dopuszczonego do stosowania w żywności w określonych warunkach. Przykład? E300 to kwas askorbinowy, czyli witamina C.

„Bez oleju palmowego” – sprawdź, czym został zastąpiony

Samo usunięcie jednego składnika nie mówi jeszcze, czy cały produkt stał się lepszy żywieniowo. Warto zobaczyć, jaki tłuszcz zastosowano zamiast niego, ile jest tłuszczów nasyconych i jak wygląda cała receptura. Kwestie żywieniowe i środowiskowe warto przy tym rozdzielać.

„Wegański” i „roślinny” – to opis rodzaju produktu, nie ocena jego jakości

Roślinny zamiennik może być dobrze skomponowany, ale może też zawierać dużo soli, tłuszczu, skrobi i liczne dodatki technologiczne. Sprawdź ilość oraz źródło białka, tłuszcz, sól, skład i – jeśli produkt ma zastępować żywność odzwierzęcą – także fortyfikację.

Kate Balans mówi: SPRAWDZAM – najważniejsza zasada

Najważniejsza zasada jest banalnie prosta: marketing nie musi kłamać, żeby konsument wyciągnął z niego zbyt daleki wniosek. „High protein” nie oznacza „najlepszy wybór”. „Bio” nie oznacza „niskokaloryczny”. „Bez glutenu” nie oznacza „zdrowszy dla każdego”. „Bez tłuszczów trans” nie oznacza, że cała reszta składu jest idealna.

Dlatego nie kupuj napisu z przodu opakowania. Sprawdź produkt, który się za nim kryje.

FAQ — najczęstsze pytania

Czy „fit” na opakowaniu oznacza, że produkt jest zdrowy?

Nie. Samo słowo „fit” nie mówi, jaki jest skład produktu, ile ma cukrów, soli, tłuszczu czy błonnika. Nie zastępuje oceny etykiety i tabeli wartości odżywczej.

Co oznacza „light” na opakowaniu?

W prawie UE „light” podlega warunkom dla produktów o obniżonej zawartości składnika. Co do zasady redukcja powinna wynosić co najmniej 30% w porównaniu z podobnym produktem, a producent powinien wskazać, czego jest mniej: energii, tłuszczu czy cukru.

Ile cukru może mieć produkt „bez cukru”?

Oświadczenie „bez cukru” może być stosowane, gdy produkt zawiera nie więcej niż 0,5 g cukrów na 100 g lub 100 ml. Nie oznacza to, że produkt jest niskokaloryczny, ani że nie zawiera dużo tłuszczu lub soli.

Co znaczy „high protein”?

„Wysoka zawartość białka” oznacza, że co najmniej 20% wartości energetycznej produktu pochodzi z białka, a „źródło białka” – co najmniej 12%. Przepis dotyczy udziału energii, a nie wielkiej liczby gramów na froncie opakowania.

Czy „bio” i „eko” oznaczają mniej kalorii?

Nie. Oznaczenia ekologiczne opisują sposób produkcji i podlegają zasadom kontroli, a nie wartość odżywczą. Ekologiczne ciastko nadal jest ciastkiem. Unijne logo w żywności przetworzonej zasadniczo wymaga co najmniej 95% ekologicznych składników rolnych.

Zobacz też na blogu

• Jak czytać etykiety produktów spożywczych
• Czy cukier powoduje stan zapalny?
• Dieta przeciwzapalna – co działa, a co jest mitem
• Insulinooporność – pierwsze objawy
• Co jeść na śniadanie, żeby nie być głodnym

Źródła naukowe i publikacje

• Rozporządzenie (WE) nr 1924/2006 – warunki stosowania oświadczeń żywieniowych, m.in. „bez cukru”, „bez dodatku cukru”, „light”, „źródło białka”, „wysoka zawartość białka” i oświadczeń dotyczących błonnika.
• Rozporządzenie Komisji (UE) 2019/649 – limit przemysłowych izomerów trans: 2 g na 100 g tłuszczu.
• Komisja Europejska – zasady i logo produkcji ekologicznej UE; rozporządzenie (UE) 2018/848.
• WHO – wytyczne dotyczące tłuszczów nasyconych i trans oraz zdrowej diety.

Treści mają charakter edukacyjny i nie zastępują konsultacji z lekarzem ani dietetykiem.