Perimenopauza i menopauza: objawy, zioła i to, czego nie warto wrzucać do jednego worka

Uderzenia gorąca, nocne poty, pobudki o trzeciej nad ranem, rozdrażnienie, kołatanie serca, mgła mózgowa, zmiana masy ciała, suchość śluzówek. Po czterdziestce łatwo dostać na każdy z tych problemów osobną poradę. Dla części kobiet z pokolenia Y temat perimenopauzy staje się coraz bardziej aktualny. Milenialsi są dziś w wieku, w którym najstarsze przedstawicielki tego pokolenia mogą już doświadczać pierwszych zmian związanych z okresem okołomenopauzalnym. Nie oznacza to jednak, że każda kobieta po czterdziestce wchodzi w perimenopauzę. Część wymienionych dolegliwości może mieć wspólny mianownik: zmiany hormonalne charakterystyczne dla tego etapu. Działa to jednak także w drugą stronę, bo nie każdy objaw po czterdziestce wynika wyłącznie „z hormonów”.

Perimenopauza: co właściwie dzieje się z hormonami?

Perimenopauza to okres przejściowy przed menopauzą. Najpierw zmienia się przede wszystkim rytm owulacji i cykli, a stężenia hormonów zaczynają mocno się wahać. Estrogen nie spada prostą linią: w jednym cyklu może być stosunkowo wysoki, w innym niski. Z czasem coraz częściej pojawiają się cykle bez owulacji i zmniejsza się produkcja progesteronu. Dlatego pierwszym sygnałem nie musi być brak miesiączki. Często wcześniej zmienia się długość cyklu i obfitość krwawień, pogarsza się sen, spada tolerancja stresu, zmienia nastrój albo pojawiają się uderzenia gorąca i nocne poty [1,2]. O zaburzeniach równowagi estrogenów i progesteronu pisałam też w tekście Dominacja estrogenowa: objawy i co oznacza.

Dla kobiet z pokolenia milenialsów to ważne rozróżnienie. Zmiana długości cyklu, gorszy sen czy nowe dolegliwości nie muszą oznaczać, że menopauza jest już blisko. Mogą mieć różne przyczyny, a sam wiek nie wystarcza do ich wyjaśnienia. Dlatego zamiast porównywać swoje doświadczenia z historiami innych kobiet, warto obserwować własny cykl i zwracać uwagę na zmiany, które wcześniej nie występowały.

Menopauza: jeden moment, a nie kilkuletni okres

Menopauzą nazywamy ostatnią miesiączkę w życiu kobiety. Można ją rozpoznać dopiero z perspektywy czasu: po 12 kolejnych miesiącach bez miesiączki, jeśli brak krwawienia nie wynika z innej przyczyny. Średni wiek menopauzy to około 51 lat, ale prawidłowy zakres jest szerszy. Okres po ostatniej miesiączce to postmenopauza. To ważne rozróżnienie, bo kobieta, która nadal miesiączkuje, ale ma już typowe objawy i zmiany cyklu, może być w perimenopauzie, a nie „jeszcze za młoda na menopauzę” [1,2].

Menopauzę rozpoznaje się retrospektywnie po 12 miesiącach bez miesiączki, jeśli nie występuje inna przyczyna braku krwawień.

Czy trzeba badać FSH, estradiol i progesteron?

U kobiety po 45. roku życia z typowymi objawami i zmianami cyklu rozpoznanie perimenopauzy najczęściej opiera się na obrazie klinicznym, a nie na pojedynczym wyniku FSH czy estradiolu. W perimenopauzie hormony potrafią zmieniać się znacząco nawet w krótkim czasie, więc jeden „prawidłowy” wynik nie wyklucza tego etapu [2,3]. Badania hormonalne mają większe znaczenie, gdy objawy pojawiają się przed 45. rokiem życia, istnieje podejrzenie przedwczesnej niewydolności jajników albo obraz jest nietypowy. Lekarz może też szukać innych przyczyn, na przykład zaburzeń tarczycy czy niedokrwistości, które potrafią dawać podobne dolegliwości [2,3].

W perimenopauzie hormony mogą się znacznie wahać, dlatego pojedynczy wynik nie zawsze odzwierciedla sytuację.

Objawy to nie tylko uderzenia gorąca

Najbardziej charakterystyczne są uderzenia gorąca i nocne poty, ale perimenopauza może wpływać również na sen, nastrój, koncentrację, libido i życie seksualne. Przy spadku działania estrogenów mogą pojawić się suchość, pieczenie i podrażnienie pochwy, ból podczas współżycia oraz dolegliwości ze strony układu moczowego. Określa się je wspólnie jako zespół moczowo-płciowy menopauzy (GSM) [4]. Nie warto jednak wszystkiego po czterdziestce przypisywać hormonom. Nowe, nasilone lub nietypowe objawy wymagają oceny, zwłaszcza bardzo obfite krwawienie, krwawienie między miesiączkami i każde krwawienie po menopauzie [2,3]. Jeśli sen rozsypuje się mimo zmęczenia, zajrzyj także do tekstu Ciągłe zmęczenie mimo snu.

Hormonalna terapia menopauzalna: najskuteczniejsza na uderzenia gorąca, ale nie dla każdej taka sama

Hormonalna terapia menopauzalna (HTM) jest najskuteczniejszym leczeniem uderzeń gorąca i nocnych potów, a także może zapobiegać utracie masy kostnej. U zdrowych kobiet przed 60. rokiem życia lub w ciągu 10 lat od menopauzy, które mają dokuczliwe objawy i nie mają przeciwwskazań, stosunek korzyści do ryzyka jest zwykle korzystny [5]. Po 60. roku życia lub po upływie ponad 10 lat od menopauzy bilans ryzyka bywa mniej korzystny, dlatego decyzję podejmuje się indywidualnie z lekarzem [5].

Terapia nie wygląda u każdej tak samo. Jeśli macica jest zachowana, do estrogenu systemowego trzeba dołączyć progestagen, który chroni endometrium. Rodzaj preparatu, dawkę i drogę podania dobiera się indywidualnie, biorąc pod uwagę objawy, wiek, ryzyko zakrzepowe, choroby współistniejące i wywiad onkologiczny [2,5].

Suchość i ból przy współżyciu: leczenie może być miejscowe

Jeżeli głównym problemem są suchość, pieczenie, ból podczas współżycia lub nawracające dolegliwości moczowe związane z GSM, nie zawsze potrzebna jest terapia działająca na cały organizm. Stosuje się środki nawilżające i lubrykanty, a gdy to nie wystarcza, miejscowy estrogen dopochwowy, który jest skuteczną terapią GSM i daje znacznie mniejszą ekspozycję ogólnoustrojową niż estrogen przyjmowany systemowo [4,5]. Dobór leczenia powinien uwzględniać indywidualną sytuację, szczególnie u kobiet po nowotworach hormonozależnych.

Leczenie niehormonalne: też istnieje

Jeśli hormonalna terapia nie jest dla Ciebie dobra albo jej nie chcesz, nie oznacza to, że zostajesz bez opcji. Wytyczne omawiają także metody niehormonalne, w tym wybrane leki oraz terapię poznawczo-behawioralną, które lekarz może dobrać do objawów i chorób współistniejących [2,3]. To rozmowa do przeprowadzenia z lekarzem, a nie powód, by sięgać po przypadkowe suplementy.

W praktyce wybór postępowania powinien uwzględniać nie tylko rodzaj objawów, ale również indywidualne potrzeby i preferencje kobiety. Dla jednej osoby największym problemem będą nocne wybudzenia, dla innej dolegliwości utrudniające pracę lub codzienne funkcjonowanie. Nie istnieje jedna metoda odpowiednia dla wszystkich, dlatego istotna jest rozmowa o dostępnych możliwościach i ich bezpieczeństwie.

Hormonalna terapia menopauzalna jest najskuteczniejsza w leczeniu objawów naczynioruchowych, ale jej dobór wymaga indywidualnej oceny.

Pluskwica groniasta: popularna, ale dowody nie są jednoznaczne

Pluskwica groniasta (Cimicifuga racemosa, black cohosh) jest jednym z najczęściej kojarzonych z menopauzą preparatów roślinnych. Wyniki badań dotyczących uderzeń gorąca są niespójne, a preparaty różnią się składem, co utrudnia proste wnioski [6,7]. Nie traktowałabym jej jako „naturalnego odpowiednika hormonów”. Opisywano przypadki uszkodzenia wątroby u osób stosujących produkty z pluskwicą, choć związek przyczynowy nie zawsze dało się jednoznacznie ustalić [7]. Jeśli pojawią się ciemny mocz, żółtaczka, silny ból brzucha albo nietypowe osłabienie, odstaw preparat i skontaktuj się z lekarzem.

Izoflawony sojowe: efekt może być umiarkowany

Izoflawony sojowe należą do fitoestrogenów, czyli związków roślinnych, które mogą oddziaływać na receptory estrogenowe, ale znacznie słabiej niż estradiol. Badania wskazują, że u części kobiet mogą nieco zmniejszać częstość lub nasilenie uderzeń gorąca, jednak efekt jest zwykle umiarkowany i nie występuje u każdej [6,8]. Hasło „fitoestrogen” nie oznacza ani „to samo co hormon”, ani „bezpieczne dla każdego”. Przy chorobach i leczeniu zależnych od hormonów wybór skoncentrowanych suplementów omów z lekarzem.

Koniczyna czerwona: dużo marketingu, mniej pewności

Koniczyna czerwona też dostarcza izoflawonów i często pojawia się w preparatach „na menopauzę”. Wyniki badań dotyczących uderzeń gorąca są niejednoznaczne, więc nie można obiecać, że preparat z koniczyną przyniesie zauważalną poprawę [6]. Czytaj cały skład mieszanek: połączenie kilku „naturalnych” substancji nie zwiększa automatycznie skuteczności, za to utrudnia ocenę, który składnik odpowiada za działanie lub działania niepożądane.

Dziurawiec: tu szczególnie ważne są interakcje

Dziurawiec bywa wybierany na obniżony nastrój, ale to jedno z tych ziół, których nie powinno się traktować jak obojętnej herbatki. Wpływa na enzymy i transportery odpowiedzialne za metabolizm wielu leków, przez co może obniżać ich stężenie i skuteczność. Dotyczy to m.in. leków przeciwzakrzepowych, immunosupresyjnych i antykoncepcji hormonalnej [9]. W połączeniu z lekami przeciwdepresyjnymi z grupy zwiększających serotoninę może też zwiększać ryzyko zespołu serotoninowego [9]. Jeśli przyjmujesz leki przewlekle, interakcje sprawdź przed rozpoczęciem suplementacji, a nie po pojawieniu się problemu. Szerzej o tym, jak zioła i suplementy wpływają na leki, piszę w artykule interakcje ziół i suplementów z lekami.

Skuteczność i bezpieczeństwo zależą od konkretnej substancji, dawki oraz sytuacji zdrowotnej.

Sen w perimenopauzie: nie zawsze chodzi o „kortyzol”

Kłopoty ze snem mogą wynikać bezpośrednio z okresu menopauzalnego, ale zwykle nakłada się kilka mechanizmów. Nocne poty wielokrotnie wybudzają, zmiany nastroju utrudniają zasypianie, a z wiekiem rośnie znaczenie innych zaburzeń snu. Leczenie samych uderzeń gorąca może poprawić sen, jeśli to one są główną przyczyną pobudek [2,5]. Zamiast automatycznie kupować magnez, melatoninę, adaptogen i mieszankę „na kortyzol”, najpierw ustal, co właściwie Cię budzi. O tym, jak kortyzol faktycznie wiąże się ze snem, piszę w artykule Kortyzol a sen.

Kości, mięśnie i serce: menopauza to więcej niż samopoczucie

Spadek estrogenów po menopauzie przyspiesza utratę masy kostnej, dlatego znaczenie mają trening oporowy i obciążeniowy, odpowiednia podaż białka, wapnia i witaminy D oraz ocena indywidualnego ryzyka osteoporozy [5,10]. Z wiekiem rośnie też ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, więc okres okołomenopauzalny to dobry moment, by sprawdzić ciśnienie, lipidogram, glikemię i inne czynniki ryzyka. HTM nie powinna być rozpoczynana wyłącznie po to, by zapobiegać chorobom serca, ale u odpowiednio dobranych kobiet, stosowana z powodu objawów, może mieć korzystny bilans korzyści i ryzyka [5].

Perimenopauza — co przygotować przed wizytą?

Najważniejsze

Perimenopauza może zacząć się, gdy miesiączki nadal występują. Pojedynczy wynik hormonów nie zawsze odpowie na pytanie, czy to już ten etap. Menopauzę potwierdzamy po 12 miesiącach bez krwawienia, jeśli nie występuje inna przyczyna jego braku. Jeśli objawy są nasilone, istnieją skuteczne metody leczenia, hormonalne i niehormonalne, a zioła mogą być co najwyżej dodatkiem, gdy znamy ich realne możliwości, ograniczenia i interakcje. Zdrowie milenialsów obejmuje również potrzeby kobiet, które zaczynają zauważać zmiany charakterystyczne dla kolejnego etapu życia hormonalnego. Nie należy jednak przypisywać każdej nowej dolegliwości perimenopauzie ani wybierać preparatów wyłącznie na podstawie reklam. Najważniejsze jest ustalenie przyczyny objawów i dobranie postępowania do konkretnej sytuacji.

Materiał edukacyjny. Nie zastępuje indywidualnej diagnostyki ani leczenia.

Autorka: Kate Balans

Bibliografia

[1] Harlow S.D. i wsp. Executive summary of the Stages of Reproductive Aging Workshop +10: addressing the unfinished agenda of staging reproductive aging. Menopause. 2012;19(4):387–395.

[2] National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Menopause: identification and management. NICE guideline NG23.

[3] Lumsden M.A. i wsp. European Society of Endocrinology Clinical Practice Guideline: evaluation and management of menopause and the perimenopause. Eur J Endocrinol. 2025;193(4). doi:10.1093/ejendo/lvaf206.

[4] The Menopause Society (NAMS). The 2020 genitourinary syndrome of menopause position statement. Menopause. 2020;27(9):976–992.

[5] The North American Menopause Society. The 2022 hormone therapy position statement. Menopause. 2022;29(7):767–794.

[6] Franco O.H. i wsp. Use of Plant-Based Therapies and Menopausal Symptoms: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA. 2016;315(23):2554–2563.

[7] National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH). Black Cohosh: Usefulness and Safety.

[8] Taku K. i wsp. Extracted or synthesized soybean isoflavones reduce menopausal hot flash frequency and severity: systematic review and meta-analysis. Menopause. 2012;19(7):776–790.

[9] National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH). St. John’s Wort and Depression: In Depth.

[10] LeBoff M.S. i wsp. The clinician’s guide to prevention and treatment of osteoporosis. Osteoporos Int. 2022;33:2049–2102.

Zobacz też: Kortyzol a płodność – czy stres naprawdę utrudnia zajście w ciążę?