Interakcje ziół i suplementów z lekami: o czym łatwo zapomnieć

Interakcje ziół i suplementów z lekami mogą dotyczyć także produktów dostępnych bez recepty. „To tylko zioło.” „To tylko magnez.” „To naturalne, więc najwyżej nie zadziała.” Niestety nie zawsze. Zioła i suplementy mogą wpływać na wchłanianie leków, enzymy odpowiedzialne za ich metabolizm, ciśnienie, krzepnięcie czy senność. Czasem problemem nie jest jeden preparat, tylko trzy produkty zawierające ten sam składnik albo dwa środki działające w tym samym kierunku. Dlatego nie oceniam każdego pudełka osobno — analizuję cały zestaw.

Ogólniejszy przegląd tego, czego nie łączyć, znajdziesz w artykule Jakich suplementów nie łączyć. Tutaj skupiam się na ziołach i lekach.

Dziurawiec: tu interakcja ma konkretny mechanizm

Dziurawiec (Hypericum perforatum) zawiera m.in. hyperforynę i hyperycyny. Z punktu widzenia interakcji najważniejsza jest hyperforyna: aktywuje receptor PXR, co zwiększa aktywność enzymów metabolizujących leki, zwłaszcza CYP3A4, oraz transportera P-gp. W praktyce organizm może szybciej usuwać część leków i ich stężenie może spaść [1,2]. Siła tego efektu zależy od zawartości hyperforyny w preparacie, więc nie każdy produkt z dziurawcem działa tak samo [1]. Dziurawiec może osłabiać działanie m.in. niektórych leków immunosupresyjnych, przeciwwirusowych, przeciwzakrzepowych oraz hormonalnej antykoncepcji. W przypadku tabletek antykoncepcyjnych obserwowano częstsze krwawienia śródcykliczne, co może wskazywać na zmniejszoną skuteczność ochrony [3].

Jest też druga strona. Dziurawiec wpływa na układ serotoninowy, dlatego jego połączenie z lekami zwiększającymi serotoninę, takimi jak część SSRI, SNRI czy inhibitory MAO, może zwiększać ryzyko zespołu serotoninowego [1,2]. Jedna roślina może więc jednocześnie przyspieszać metabolizm części leków i nakładać swoje działanie na inne. O dziurawcu w okresie okołomenopauzalnym piszę też w artykule perimenopauza i menopauza: objawy, leczenie i zioła.

Dziurawiec może zarówno osłabiać działanie niektórych leków, jak i zwiększać ryzyko działań niepożądanych innych.

Lewotyroksyna plus żelazo lub wapń: czasem problem leży w godzinie

Żelazo i wapń mogą zmniejszać wchłanianie lewotyroksyny, dlatego przyjmowanie ich razem z lekiem może pogarszać kontrolę TSH mimo niezmienionej dawki [4,5]. Podobnie mogą działać kawa, część produktów sojowych i bardzo duża ilość błonnika. To nie znaczy, że trzeba zrezygnować z żelaza czy wapnia. Chodzi o rozdzielenie ich w czasie, zgodnie z zaleceniem dla konkretnego preparatu. To dobry przykład interakcji, którą często rozwiązuje się zmianą pory przyjmowania, a nie odstawieniem suplementu. Dokładniej o ziołach i suplementach przy chorobie Hashimoto piszę w artykule Hashimoto: zioła i suplementy, których nie brać w ciemno.

Czasem problemem nie jest dawka leku, lecz sposób jego przyjmowania.

Leki wpływające na krzepnięcie: najpierw sprawdź, jaki to lek

Nie istnieje jedna lista produktów „zakazanych przy leczeniu przeciwzakrzepowym”, ponieważ warfaryna, heparyna i bezpośrednie doustne antykoagulanty działają inaczej. Najlepiej znana jest interakcja antagonistów witaminy K (jak warfaryna) z witaminą K. Nie chodzi o wyeliminowanie jej z diety, tylko o możliwie stałą podaż, bo duże, nagłe zmiany mogą zmieniać INR i działanie leku [6]. Zasada „przy leczeniu przeciwzakrzepowym bierz jak najmniej K2” byłaby więc błędnym uproszczeniem.

Problemem mogą być też skoncentrowane suplementy i zioła wpływające na krzepnięcie lub metabolizm leków. Dane o poszczególnych połączeniach mają różną jakość, dlatego przy leku przeciwzakrzepowym nie warto układać własnego zestawu z wysokich dawek ekstraktów bez sprawdzenia konkretnej substancji i konkretnego leku [6].

Warfaryna, heparyny i bezpośrednie doustne antykoagulanty nie mają identycznych interakcji.

Ashwagandha i tarczyca: „na stres” nie znaczy obojętna hormonalnie

Ashwagandha ma badania dotyczące stresu i może wpływać na parametry tarczycowe [7,8]. W małym randomizowanym badaniu u osób z subkliniczną niedoczynnością 600 mg ekstraktu z korzenia dziennie przez osiem tygodni wiązało się ze wzrostem T3 i T4 oraz spadkiem TSH [8]. Brzmi to atrakcyjnie, ale nie jest podstawą do samodzielnego „leczenia tarczycy”. Opisano też pojedynczy przypadek tyreotoksykozy po jej stosowaniu [9]. Szczególna ostrożność jest potrzebna przy nadczynności tarczycy, niestabilnych wynikach i leczeniu hormonami tarczycy oraz gdy po rozpoczęciu preparatu pojawią się kołatanie serca, drżenie, nadmierne pobudzenie albo nietolerancja ciepła.

Lukrecja: słodki smak, bardzo konkretny mechanizm

Lukrecja zawiera glicyryzynę, z której powstaje kwas glicyretynowy. Hamuje on enzym 11β-HSD2, który w nerkach przekształca aktywny kortyzol w kortyzon. Gdy enzym jest zahamowany, kortyzol silniej pobudza receptory mineralokortykoidowe. Efektem może być zatrzymywanie sodu i wody, utrata potasu oraz wzrost ciśnienia [10,11]. W metaanalizie regularne spożywanie lukrecji wiązało się ze wzrostem ciśnienia i spadkiem potasu [10]. Lukrecja nie jest więc „niewinnym dodatkiem” dla osób z nadciśnieniem, niskim potasem czy chorobami serca i wymaga uwagi przy lekach wpływających na ciśnienie, potas lub rytm serca.

Kilka preparatów na sen: „ziołowy” nie chroni przed sumowaniem działania

Kozłek lekarski, melisa, męczennica i chmiel występują razem w mieszankach uspokajających, a ktoś dokłada jeszcze melatoninę, ashwagandhę albo lek nasenny. Nie każde takie połączenie jest zakazane, ale kilka substancji o działaniu uspokajającym może zwiększać senność i pogarszać szybkość reakcji [12]. Szczególnie warto uważać, gdy do ziół dochodzą leki nasenne, uspokajające i przeciwlękowe. Przy lekach przeciwpadaczkowych albo innych działających na układ nerwowy zapytaj lekarza lub farmaceutę, zanim zaczniesz brać zioła uspokajające. Zamiast liczyć opakowania, policz wszystkie składniki działające na ośrodkowy układ nerwowy. Więcej o ziołach na sen: Kortyzol a sen.

B-complex i magnez z B6: jedna witamina może ukrywać się w kilku pudełkach

Jeśli bierzesz B-complex, magnez z B6 i jeszcze preparat „na stres”, zsumuj witaminę B6 ze wszystkich produktów. Forma związku bywa różna, ale „aktywna” czy „lepiej przyswajalna” nie znosi znaczenia dawki. EFSA ustaliła dla dorosłych górny tolerowany poziom spożycia witaminy B6 na 12 mg na dobę, głównie ze względu na ryzyko neuropatii przy długotrwałym nadmiarze [13]. To nie jest zalecana dawka suplementu, tylko granica całkowitego, długotrwałego spożycia z diety i suplementów, powyżej której rośnie ryzyko działań niepożądanych.

Podobnie z cynkiem i selenem. Dla cynku górny tolerowany poziom dla dorosłych wynosi 25 mg na dobę; przewlekły nadmiar może m.in. zaburzać gospodarkę miedzi [14]. Dla selenu EFSA ustaliła ten poziom na 255 µg na dobę [15]. Selen łatwo zdublować, gdy równocześnie bierze się preparat „na tarczycę”, multiwitaminę i osobny selen. Nadmiar może prowadzić do selenozy, której objawem bywa m.in. wypadanie włosów i łamliwość paznokci, czyli dokładnie to, na co część osób suplementuje jeszcze więcej.

Trzy opakowania nie oznaczają trzech różnych składników — ta sama substancja może występować w każdym z nich.

Zioło plus zioło: nie każde połączenie jest interakcją

Nie będę tworzyć sztucznej tabeli zakazów dla melisy, mięty, rumianku, szałwii czy pokrzywy, skoro nie ma dobrych danych o istotnej klinicznie interakcji między nimi. Internetowe listy „tych ziół nigdy nie łącz” często mieszają prawdziwe interakcje z czystą teorią. Sensowniejsze przykłady to łączenie kilku roślin uspokajających, gdzie może sumować się senność, albo dokładanie lukrecji do produktów wpływających na ciśnienie i potas [10–12]. Dziurawiec to osobna kategoria, bo jego interakcje z lekami mają dobrze opisany mechanizm [1–3].

Sprawdź swój zestaw leków i suplementów

Najczęstsze pytania

Czy można brać wszystkie suplementy razem?

Nie, ale nie dlatego, że istnieje prosta zasada „witamina X nigdy z witaminą Y”. Trzeba sprawdzić trzy rzeczy: czy składniki się nie dublują, czy nie zaburzają wzajemnego wchłaniania i czy któryś nie wchodzi w interakcję z lekiem. Przykładem jest lewotyroksyna z żelazem lub wapniem [4,5]. Popularne twierdzenie, że witaminy C nie należy brać z żelazem, jest natomiast odwrotnością tego, co wiemy: witamina C zwiększa wchłanianie żelaza niehemowego [16].

Czy zioła mogą osłabiać antykoncepcję hormonalną?

Najlepiej udokumentowanym przykładem jest dziurawiec. Indukcja CYP3A4 może przyspieszać metabolizm składników tabletek, a w badaniach obserwowano częstsze krwawienia śródcykliczne [3]. Jeśli stosujesz antykoncepcję hormonalną i bierzesz dziurawiec, zapytaj lekarza lub farmaceutę, czy potrzebna jest dodatkowa ochrona. Nie ma podstaw, by dopisywać do tej listy każde zioło „na hormony” bez dowodów.

Czy naturalne preparaty mogą wpływać na leki?

Tak. Dziurawiec może przyspieszać metabolizm leków, żelazo i wapń mogą zmniejszać wchłanianie lewotyroksyny, a lukrecja może zmieniać ciśnienie i stężenie potasu [1,4,10]. Słowo „naturalny” mówi o pochodzeniu produktu, nie o braku aktywności biologicznej.

Czy można łączyć kilka preparatów na sen?

Nie rób tego automatycznie. Jeśli kilka składników działa uspokajająco, efekt może się sumować, szczególnie po dołączeniu leku nasennego lub przeciwlękowego [12]. Najpierw sprawdź skład każdego produktu: jedna tabletka „na sen” może już zawierać trzy lub cztery rośliny.

Materiał edukacyjny. Nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani farmaceutycznej i nie jest zaleceniem odstawienia lub zmiany leczenia.

Autorka: Kate Balans

Bibliografia

[1] Nicolussi S. i wsp. Clinical relevance of St. John’s wort drug interactions revisited. Br J Pharmacol. 2020.

[2] Izzo A.A., Ernst E. Interactions between herbal medicines and prescribed drugs: an updated systematic review. Drugs. 2009;69(13):1777–1798.

[3] Berry-Bibee E.N. i wsp. Co-administration of St. John’s wort and hormonal contraceptives: a systematic review. Contraception. 2016;94(6):668–677.

[4] Wiesner A., Gajewska D., Paśko P. Levothyroxine Interactions with Food and Dietary Supplements – A Systematic Review. Pharmaceuticals. 2021;14(3):206.

[5] Liu H. i wsp. Medications and Food Interfering with the Bioavailability of Levothyroxine: A Systematic Review. Ther Clin Risk Manag. 2023.

[6] Tan C.S.S., Lee S.W.H. Warfarin and food, herbal or dietary supplement interactions: A systematic review. Br J Clin Pharmacol. 2021.

[7] Lopresti A.L. i wsp. An investigation into the stress-relieving and pharmacological actions of an ashwagandha extract. Medicine (Baltimore). 2019;98:e17186.

[8] Sharma A.K. i wsp. Efficacy and Safety of Ashwagandha Root Extract in Subclinical Hypothyroid Patients: A Double-Blind, Randomized Placebo-Controlled Trial. J Altern Complement Med. 2018;24(3):243–248.

[9] Kamal H.I. i wsp. Ashwagandha as a Unique Cause of Thyrotoxicosis Presenting With Supraventricular Tachycardia. Cureus. 2022;14:e23494.

[10] Penninkilampi R., Eslick E.M., Eslick G.D. The association between consistent licorice ingestion, hypertension and hypokalaemia: a systematic review and meta-analysis. J Hum Hypertens. 2017;31:699–707.

[11] Deutch M.R. i wsp. Bioactive Candy: Effects of Licorice on the Cardiovascular System. Foods. 2019;8(10):495.

[12] European Medicines Agency, HMPC. Community herbal monograph on Species sedativae / herbal tea combinations for use as sedatives. EMA/HMPC/438183/2017 (dot. sumowania działania uspokajającego ziół).

[13] EFSA Panel on Nutrition, Novel Foods and Food Allergens. Scientific opinion on the tolerable upper intake level for vitamin B6. EFSA Journal. 2023.

[14] Scientific Committee on Food (SCF). Opinion on the Tolerable Upper Intake Level of zinc, 5 marca 2003 r.

[15] EFSA Panel on Nutrition, Novel Foods and Food Allergens. Scientific opinion on the tolerable upper intake level for selenium. EFSA Journal. 2023.

[16] Lynch S.R., Cook J.D. Interaction of vitamin C and iron. Ann N Y Acad Sci. 1980;355:32–44.